Rękoma czy rękami – jak poprawnie odmieniać?

Poprawne są obie formy: „rękami” i „rękoma”. Współczesna polszczyzna częściej korzysta z wariantu „rękami”, natomiast „rękoma” ma charakter starszy i nieco podniosły. Sprawdź, skąd wzięła się ta różnica oraz których połączeń lepiej używać.

Rękami czy rękoma – która forma jest poprawna?

Rzeczownik „ręka” w narzędniku liczby mnogiej przyjmuje dwie poprawne postacie: rękami oraz rękoma. Można więc powiedzieć: „zrobił to własnymi rękami” albo „zrobił to własnymi rękoma”. Oba zdania są zgodne z normą językową.

Wariant „rękami” występuje dziś częściej w zwykłej rozmowie, tekstach prasowych i współczesnej literaturze. „Rękoma” brzmi bardziej archaicznie, podniośle lub stylizowanie, ale sama jego forma nie jest błędem.

„Rękami” i „rękoma” to poprawne formy narzędnika liczby mnogiej. Błędna jest postać „ręcami”.

Skąd pochodzi forma rękoma?

W staropolszczyźnie funkcjonowała liczba podwójna, zwana także dualis. Służyła do wskazywania dokładnie dwóch osób lub przedmiotów, zwłaszcza takich, które naturalnie występują w parze. Dotyczyło to między innymi rąk, oczu, uszu i nóg.

Forma „rękoma” jest reliktem tej dawnej kategorii gramatycznej. W liczbie podwójnej mówiono o dwóch rękach inaczej niż o większej liczbie rąk. Z czasem system stał się prostszy, a funkcję liczby podwójnej przejęła liczba mnoga. Jej ślady zachowały się jednak w niektórych słowach i utartych zwrotach.

Liczba podwójna w staropolszczyźnie

W dawnej odmianie wyrazu „ręka” występowały formy związane z parzystością. Dwie ręce można było określić jako „dwiema rękoma”, natomiast przy większej liczbie obiektów pojawiała się forma odpowiadająca liczbie mnogiej, czyli „trzema rękami”. Granica względnej żywotności dualisu przypada na drugą połowę XVI wieku.

Po zaniku liczby podwójnej część dawnych form przetrwała w języku ogólnym. Widać to także w wyrażeniach „oczyma” oraz „w ręku”. Takie konstrukcje nie tworzą już osobnej kategorii gramatycznej, lecz przypominają o wcześniejszym sposobie odmiany.

Jak łączyć dwoma, dwiema, rękami i rękoma?

Liczebniki „dwoma” i „dwiema” można łączyć zarówno z formą „rękami”, jak i „rękoma”. Poprawne są zatem cztery konstrukcje: „dwoma rękami”, „dwiema rękami”, „dwoma rękoma” oraz „dwiema rękoma”. Nie każda z nich ma jednak taką samą częstotliwość występowania.

Forma „dwiema” jest starsza. „Dwoma” pojawiło się w polszczyźnie później, początkowo w rodzaju męskim i nijakim, a następnie zaczęło występować także przy rzeczownikach rodzaju żeńskiego. We współczesnym języku oba liczebniki pozostają poprawne.

Wyszukiwarka NKJP podaje 23 wyniki dla połączenia „dwoma rękami”, 4 dla „dwiema rękoma” i 4 dla „dwoma rękoma”. Przewaga pierwszego wariantu pokazuje zwyczaj językowy, nie zaś wyłączność normatywną.

Jakich form używać w codziennych zdaniach?

W neutralnym tekście najbezpieczniej wybrać „rękami”, ponieważ ta postać jest powszechnie rozpoznawana i częściej spotykana. Zdanie „Dziecko budowało zamek własnymi rękami” brzmi naturalnie. Wariant „własnymi rękoma” także jest prawidłowy, lecz może nadać wypowiedzi bardziej uroczysty ton.

Najczęstsze połączenia

Obie formy pojawiają się w wielu frazeologizmach, chociaż ich popularność nie zawsze jest równa. Warto rozróżnić swobodne zestawienia od stałych połączeń, w których utrwalił się jeden wariant:

• zrobić coś gołymi rękami lub gołymi rękoma,
• siedzieć z założonymi rękami, rzadziej z założonymi rękoma,
• przyjść z pustymi rękami, rzadziej z pustymi rękoma,
• bronić się rękami i nogami,
• przyjąć kogoś z otwartymi rękami.

W zwrocie „z pustymi rękami” oznacza to przybycie bez oczekiwanego przedmiotu, podarunku albo rezultatu. Wariant „z pustymi rękoma” pozostaje dopuszczalny, lecz używa się go rzadziej. W tekstach literackich i publicystycznych można spotkać obie wersje.

Inaczej działa frazeologizm „podpisuję się obiema rękami”. W tym utrwalonym połączeniu przyjęła się forma „rękami”, dlatego „podpisuję się obiema rękoma” brzmi nietypowo, choć poza stałą frazą „rękoma” jest poprawne.

Czy forma ręcami jest poprawna?

Nie. „Ręcami” to błędna postać narzędnika liczby mnogiej rzeczownika „ręka”. Nie należy jej zastępować formą „ręcyma” ani tworzyć jej przez analogię do innych odmian.

Poprawne zdania brzmią: „Pracował obiema rękami”, „Zrobiła dekorację własnymi rękami” oraz „Dziecko zasłoniło twarz rękami”. Jeśli wypowiedź ma bardziej uroczysty lub stylizowany charakter, można użyć wariantu „rękoma”.

Inne wątpliwości w odmianie słowa ręka

W miejscowniku liczby pojedynczej spotykamy warianty „o ręce” oraz „o ręku”. Pierwszy należy do języka neutralnego, drugi zachował się między innymi w utartych wyrażeniach. Przykładem jest przysłowie „Lepszy wróbel w ręku niż gołąb na sęku”.

W miejscowniku liczby mnogiej norma jest mniej elastyczna. Mówimy „myśleć o rękach” i „mieć ślady na rękach”, nie zaś „o ręcach”. Ta forma nie należy do współczesnej polszczyzny ogólnej.