Tą czy tę – jak poprawnie używać tych zaimków?

W piśmie wybieraj formę „tę” w bierniku, na przykład „tę książkę”, a „tą” stosuj w narzędniku: „z tą książką”. W swobodnej mowie „tą” w bierniku jest dopuszczalne, lecz w tekstach oficjalnych lepiej używać wyłącznie wariantu „tę”. Sprawdź, jak rozpoznać przypadek i nie pomylić tych form.

Tę czy tą – która forma jest poprawna?

Obie formy występują w polszczyźnie, ale nie pełnią tej samej funkcji. Wybór zależy od przypadka rzeczownika rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej. Forma „tę” łączy się z biernikiem, natomiast „tą” – z narzędnikiem.

Najprostszy test polega na zadaniu pytania. Biernik odpowiada na „kogo? co?”, a narzędnik na „z kim? z czym?”. Ta niewielka różnica rozstrzyga, czy należy napisać „tę torbę”, czy „z tą torbą”.

W języku pisanym w bierniku używamy formy „tę”. Wariant „tą” w tym przypadku należy do swobodnej, potocznej mowy.

Kiedy używać formy „tę”?

„Tę” jest formą biernika zaimka wskazującego „ta”. Stosujemy ją wtedy, gdy czynność obejmuje konkretną osobę, rzecz lub zjawisko. Dotyczy to zdań takich jak „przeczytałam tę książkę”, „wybrałem tę ofertę” albo „zapamiętaj tę zasadę”.

Zaimek pozostaje w tej postaci także wtedy, gdy przed rzeczownikiem stoi przymiotnik. Końcówka przymiotnika nie decyduje o wyborze. Liczy się rzeczownik, dlatego piszemy: „tę ciekawą książkę”, „tę niebieską sukienkę” oraz „tę porcelanową filiżankę”.

Biernik – pytania „kogo? co?”

Wystarczy ustalić, czy czasownik wymaga dopełnienia w bierniku. Przykłady pokazują tę zależność wyraźnie:

• Podaj mi tę czystą pieluchę.
• Włącz dziecku tę bajkę.
• Przeczytałam tę książkę.
• Wyrzucił tę łyżkę.
• Pokochałam tę kobietę.

W każdym zdaniu pytamy: „podaj co?”, „włącz co?”, „przeczytałam co?” albo „pokochałam kogo?”. Odpowiedź wymaga biernika, więc forma „tę” pozostaje poprawna także w starannej mowie.

Kiedy stosować formę „tą”?

„Tą” należy do narzędnika. Ten przypadek wskazuje osobę, rzecz lub narzędzie, z którym coś robimy albo w związku z którym zachodzi czynność. Pytania pomocnicze brzmią: „z kim?” i „z czym?”.

Poprawne są zdania: „Idę z tą dziewczyną”, „Zajęliśmy się tą sprawą”, „Rozbawiłeś mnie tą historią” oraz „Fascynuje się tą dziedziną”. W tych przykładach nie można użyć „tę”, ponieważ konstrukcja wymaga narzędnika.

Narzędnik – pytania „z kim? z czym?”

Forma „tą” pojawia się także po przyimkach i czasownikach łączących się z narzędnikiem. Pomocne przykłady to:

• Nie wiem, co zrobić z tą pieluchą.
• Rzucił w nią tą gazetą.
• Bawiła się tamtą lalką.
• Wyszła z tą torbą.
• Interesuje się tą dziedziną.

W zdaniu „Nie wiem, co zrobić z tą pieluchą” przyimek „z” wskazuje na narzędnik. Nie chodzi więc o wybór między dwiema równorzędnymi końcówkami, lecz o rozpoznanie funkcji całego wyrażenia.

Dlaczego „tę” sprawia trudność?

Większość zaimków żeńskich w bierniku kończy się na „-ą”: „moją książkę”, „swoją ulicę”, „tamtą sukienkę”. Przez analogię łatwo utworzyć „tą książkę”. Zaimek „ta” zachował jednak starszą, rzeczownikową końcówkę „-ę” i właśnie dlatego wyróżnia się na tle pozostałych form.

Jeszcze na początku XIX wieku wiele zaimków żeńskich miało w bierniku końcówkę „-ę”. Mówiono między innymi „moję zabawę” oraz „swoję mamę”. Z czasem odmiana upodobniła się do wzoru przymiotnikowego, lecz „tę” pozostało wyjątkiem.

Popularna zasada dopasowywania końcówki zaimka do końcówki rzeczownika bywa pomocna, ale nie zawsze działa. Nie należy też patrzeć na przymiotnik. W wyrażeniu „tę melancholijną, wzruszającą i piękną melodię” o wyborze decyduje forma rzeczownika „melodię”.

Jak używać tych form w mowie i piśmie?

W języku potocznym dopuszcza się biernikową formę „tą”, zwłaszcza w rozmowach swobodnych. Można więc usłyszeć „podaj mi tą sól” albo „lubię tą piosenkę”. Taki wariant jest charakterystyczny dla mowy codziennej, choć w starannym stylu nadal lepiej powiedzieć „podaj mi tę sól”.

W języku pisanym zasada jest prostsza: biernik wymaga formy „tę”, niezależnie od tego, czy tworzysz wiadomość prywatną, tekst urzędowy, artykuł czy pracę szkolną. Zdanie „Wyznaj tę zasadę” będzie więc właściwym zapisem, nawet jeśli w rozmowie ktoś powie „Wyznaj tą zasadę”.

Jeśli wahasz się między „tę” a „tą”, zapytaj: „kogo? co?” – wybierz „tę”. Przy pytaniu „z kim? z czym?” napisz „tą”.

Wyjątek, który łatwo zapamiętać

„Ta” jest jedynym zaimkiem wskazującym rodzaju żeńskiego, który w bierniku liczby pojedynczej przyjmuje końcówkę „-ę”. Nie przenoś tej końcówki na inne zaimki. Poprawnie mówimy i piszemy „w tę stronę”, lecz „w tamtą stronę”, a także „z tą stroną”.

Reguła obejmuje wyłącznie rodzaj żeński i liczbę pojedynczą. W praktyce najlepiej zapamiętać dwa zestawienia: „tę książkę” oraz „z tą książką”. Gdy pojawia się przyimek „z” i pytanie „z czym?”, wybór staje się jednoznaczny.

Co zalecają słowniki?

Wielki słownik poprawnej polszczyzny pod redakcją A. Markowskiego rozróżnia „tę” jako formę biernika i „tą” jako formę narzędnika. Opisuje też zwyczaj językowy, w którym „tą” pojawia się w bierniku podczas swobodnej rozmowy.

Stanowisko to odpowiada poradom językowym publikowanym przez PWN. W praktyce oznacza to, że zapis „tą książkę” jest uznawany za niepoprawny w standardowej polszczyźnie pisanej, choć sama forma „tą” nie jest błędna. Jej właściwe miejsce to narzędnik: „z tą książką”, „nad tą książką”, „przyglądam się tą książką” – jeśli czasownik rzeczywiście wymaga tego przypadku.