W Polsce nie istnieje szczepionka na RSV podawana bezpośrednio dzieciom. Ochronę niemowląt przed ciężkim przebiegiem RSV uzyskuje się poprzez szczepienie kobiet w ciąży albo podanie dziecku gotowych przeciwciał monoklonalnych. Są to dwie różne metody profilaktyki, dlatego określenie „szczepionka na RSV dla dzieci” może wprowadzać rodziców w błąd.

Profilaktyka RSV u dzieci: szczepienie w ciąży i przeciwciała monoklonalne

Dlaczego RSV jest groźny dla niemowląt?

RSV, czyli syncytialny wirus oddechowy, atakuje układ oddechowy i rozprzestrzenia się przez kaszel, kichanie, ręce oraz przedmioty zanieczyszczone wydzieliną chorego. Zakażenia występują przez cały rok, lecz najwięcej przypadków obserwuje się zwykle od jesieni do wiosny, najczęściej od października lub listopada do kwietnia albo maja.

U starszych dzieci i dorosłych infekcja często przypomina przeziębienie. U niemowląt może jednak prowadzić do zapalenia oskrzelików, zapalenia płuc, duszności, problemów z karmieniem, bezdechów oraz hospitalizacji. RSV jest jedną z najczęstszych przyczyn zapalenia oskrzelików i płuc u dzieci poniżej 1. roku życia.

Ciężki przebieg częściej dotyczy wcześniaków, dzieci z chorobami serca lub płuc oraz niemowląt, które urodziły się krótko przed sezonem RSV albo w jego trakcie. Ryzyko nie ogranicza się jednak wyłącznie do dzieci z rozpoznanymi chorobami. Ciężko mogą zachorować także zdrowe niemowlęta.

Jak chronić niemowlę przed RSV?

Szczepienie matki w ciąży oraz podanie dziecku przeciwciał monoklonalnych to dwie różne metody profilaktyki, które mają ten sam cel: ochronę niemowlęcia przed ciężkim zakażeniem RSV.

Pierwszą metodą jest szczepienie kobiety w ciąży preparatem przeznaczonym dla dorosłych. Układ odpornościowy matki wytwarza przeciwciała, które przechodzą przez łożysko do organizmu dziecka. Niemowlę otrzymuje w ten sposób ochronę bierną jeszcze przed urodzeniem, szczególnie w pierwszych miesiącach życia.

Drugą metodą jest bezpośrednie podanie niemowlęciu przeciwciała monoklonalnego. Nie jest to szczepionka. Dziecko otrzymuje gotowe przeciwciała, które mogą działać od razu i zapewniać ochronę przez część sezonu RSV.

Czym jest immunizacja bierna?

Immunizacja bierna polega na podaniu gotowych przeciwciał skierowanych przeciwko RSV. Organizm dziecka nie musi samodzielnie ich wytwarzać, dlatego ochrona zaczyna działać szybciej niż po szczepieniu, które pobudza układ odpornościowy do produkcji własnych przeciwciał.

W przypadku szczepienia matki przeciwciała przechodzą przez łożysko. Przy podaniu nirsewimabu albo paliwizumabu przeciwciała trafiają bezpośrednio do organizmu niemowlęcia. Oba rozwiązania mają inny sposób działania, lecz ograniczają ryzyko ciężkiej choroby dolnych dróg oddechowych.

Szczepienie kobiety w ciąży nie zawsze wyklucza późniejsze podanie dziecku przeciwciała monoklonalnego. Decyzję podejmuje lekarz po uwzględnieniu terminu szczepienia, wieku dziecka, sezonu RSV oraz czynników ryzyka.

Refundacja i koszt ochrony przed RSV

Szczepionka Abrysvo jest bezpłatna dla kobiet w ciąży w ramach listy ciąża+ oraz dla osób, które ukończyły 65 lat w ramach kodu S. Osoby w wieku 60–64 lat mogą otrzymać szczepionkę z odpłatnością 50%. Wymagana jest recepta oraz kwalifikacja medyczna.

• kobiety w ciąży – bezpłatne szczepienie w celu ochrony niemowlęcia do 6. miesiąca życia,
• osoby w wieku 65 lat i starsze – bezpłatne szczepienie w ramach refundacji,
• osoby w wieku 60–64 lat – refundacja z odpłatnością 50%,
• pozostałe osoby dorosłe – odpłatność zgodnie z ceną preparatu i zasadami placówki.

Refundacja szczepionki dla matki nie oznacza automatycznego finansowania przeciwciał monoklonalnych dla niemowlęcia. Dostępność, kwalifikacja oraz sposób finansowania nirsewimabu lub paliwizumabu zależą od aktualnych programów i wskazań medycznych.

Szczepienie przeciw RSV w ciąży – jak chroni dziecko?

W Polsce szczepienie kobiety w ciąży przeciw RSV wykonuje się preparatem Abrysvo. Zgodnie z informacjami dotyczącymi stosowania szczepionki można je przeprowadzić między 24. a 36. tygodniem ciąży. Towarzystwa naukowe wskazują jako optymalny okres 32.–36. tydzień ciąży.

Takie zaplanowanie szczepienia pozwala na przekazanie dziecku przeciwciał przez łożysko przed porodem. Ochrona dotyczy przede wszystkim pierwszych miesięcy życia, gdy drogi oddechowe niemowlęcia są małe, a układ odpornościowy nadal dojrzewa.

Badania nad szczepieniem kobiet w ciąży wykazały zmniejszenie ryzyka ciężkiej choroby dolnych dróg oddechowych u dziecka o ponad 80% w pierwszych 3 miesiącach życia oraz o prawie 70% w pierwszych 6 miesiącach życia. Są to dane dotyczące ochrony biernej niemowlęcia po zaszczepieniu matki, a nie skuteczności szczepionki podanej dziecku.

Jak podaje się szczepionkę?

Preparat podaje się jednorazowo domięśniowo. Przed szczepieniem lekarz przeprowadza kwalifikację, sprawdza stan zdrowia oraz pyta o wcześniejsze reakcje alergiczne i przeciwwskazania.

Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to ból w miejscu wkłucia, zmęczenie, ból głowy, bóle mięśni i bóle stawów. Objawy zazwyczaj są łagodne albo umiarkowane i ustępują w ciągu kilku dni.

Przeciwciała monoklonalne dla niemowląt

Nirsewimab, znany także pod nazwą Beyfortus, jest długodziałającym przeciwciałem monoklonalnym. Podaje się go niemowlęciu w pojedynczym zastrzyku domięśniowym, zwykle przed pierwszym sezonem RSV albo po urodzeniu, jeśli dziecko przyszło na świat w okresie zwiększonej liczby zakażeń.

Ochrona po nirsewimabie utrzymuje się przez około 5 miesięcy, czyli zwykle przez jeden sezon RSV. Dawka zależy od wieku i masy ciała dziecka. U wybranych dzieci z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu lekarz może rozważyć ochronę także w drugim sezonie, jeżeli dziecko nie ukończyło 24 miesięcy.

Skuteczność nirsewimabu ocenia się osobno od skuteczności szczepienia matki. W badaniach zmniejszał on ryzyko choroby dolnych dróg oddechowych wymagającej pomocy medycznej oraz hospitalizacji. W zależności od punktu końcowego i analiz szacowana ochrona przed cięższymi postaciami zakażenia wynosiła około 70–80%.

Paliwizumab a nirsewimab

Paliwizumab jest przeciwciałem stosowanym przede wszystkim u wybranych dzieci z grup ryzyka, zgodnie z kryteriami programu lekowego. Wymaga powtarzania podań w sezonie RSV. Nirsewimab jest przeciwciałem długodziałającym i zazwyczaj podaje się go jednorazowo na sezon.

Paliwizumab i nirsewimab nie są szczepionkami. Oba preparaty dostarczają gotowe przeciwciała, lecz różnią się czasem działania, liczbą podań, wskazaniami oraz zasadami dostępności. O wyborze decyduje lekarz.

Jak rozdzielić skuteczność poszczególnych metod?

Skuteczność szczepienia matki dotyczy ochrony niemowlęcia dzięki przeciwciałom przekazanym przez łożysko. Nie oznacza, że dziecko zostało zaszczepione. Preparat podany kobiecie pobudza jej organizm do wytworzenia odpowiedzi immunologicznej.

Skuteczność nirsewimabu i paliwizumabu dotyczy ochrony uzyskanej po podaniu dziecku gotowych przeciwciał. Ich działanie nie polega na pobudzaniu odporności niemowlęcia do produkcji własnych przeciwciał.

Nie należy więc łączyć danych dotyczących szczepienia matki, nirsewimabu i paliwizumabu w jeden wynik. Każda metoda była oceniana w innych badaniach, u innych grup dzieci i przy użyciu odmiennych punktów końcowych.

Kiedy dziecko może otrzymać przeciwciała?

Niemowlęta urodzone w sezonie RSV mogą otrzymać przeciwciało po urodzeniu, jeżeli lekarz uzna to za zasadne. Dzieci urodzone przed sezonem mogą zostać zakwalifikowane do podania przed jego rozpoczęciem.

W przypadku wcześniaków oraz dzieci z chorobami serca, płuc albo zaburzeniami odporności kwalifikacja może wyglądać inaczej. Szczególne znaczenie mają wiek dziecka, masa ciała, tydzień ciąży, w którym doszło do porodu, oraz przewidywany czas kontaktu z wirusem.

Przeciwciało monoklonalne można podawać w odstępie od innych szczepień, a w określonych sytuacjach także podczas tej samej wizyty. O terminie i miejscu podania decyduje lekarz lub zespół prowadzący dziecko.

Higiena i profilaktyka niefarmakologiczna

Żadna metoda profilaktyki nie eliminuje całkowicie ryzyka zakażenia. Ochronę farmakologiczną warto uzupełnić prostymi działaniami ograniczającymi kontakt niemowlęcia z wirusem.

• mycie rąk przed kontaktem z dzieckiem, karmieniem i przygotowaniem posiłku,
• unikanie bliskiego kontaktu niemowlęcia z osobami przeziębionymi,
• izolowanie chorego domownika od dziecka, o ile pozwalają na to warunki,
• ograniczanie wizyt w zatłoczonych miejscach podczas sezonu RSV,
• czyszczenie często dotykanych powierzchni i przedmiotów,
• niepalenie tytoniu w domu i samochodzie.

Do lekarza trzeba zgłosić się pilnie, gdy u niemowlęcia pojawią się duszność, sinienie ust, bezdechy, wyraźne osłabienie, trudności z karmieniem albo znacznie mniejsza liczba mokrych pieluszek. RSV leczy się przede wszystkim objawowo, ponieważ nie ma powszechnie stosowanej, celowanej terapii przeciwwirusowej dla typowej infekcji.

Jak przygotować się do rozmowy z lekarzem?

Przed wizytą dobrze zanotować wiek dziecka, tydzień ciąży i termin porodu, choroby przewlekłe, wcześniactwo oraz przewidywany kontakt z sezonem RSV. Takie informacje pomagają ocenić, czy większe znaczenie ma szczepienie matki, przeciwciało monoklonalne, czy obserwacja bez farmakologicznej immunizacji.

Rodzic może zapytać o:

• rodzaj proponowanej profilaktyki,
• termin podania względem sezonu RSV,
• konieczność kolejnych dawek,
• możliwe działania niepożądane,
• zasady refundacji i dostępność preparatu,
• postępowanie w razie gorączki, kaszlu lub duszności.