Co hamuje wzrost u nastolatków: Fakty i mity

Wzrost człowieka w około 80% zależy od genetyki. Styl życia – dieta, sen i aktywność fizyczna – odpowiada za pozostałe 20%, pomagając nastolatkowi osiągnąć jego pełny potencjał wzrostowy, ale go nie przekroczyć. Co hamuje wzrost u nastolatków? Najczęściej są to niedożywienie, przewlekły brak snu, choroby, zaburzenia hormonalne, używki oraz długotrwały stres.

Wzrost człowieka w ok. 80% zależy od genetyki. Styl życia – dieta, sen i aktywność – decyduje o pozostałych 20%, pozwalając dziecku osiągnąć jego pełny potencjał genetyczny.

Co hamuje wzrost u nastolatków?

Kości długie wydłużają się dzięki chrząstkom wzrostowym, a cały proces regulują między innymi hormon wzrostu, hormony tarczycy i hormony płciowe. Somatotropina, oznaczana skrótem GH, jest wydzielana przez przysadkę mózgową i pobudza wytwarzanie IGF-1, który uczestniczy we wzroście kości oraz innych tkanek.

Nie każdy niższy nastolatek ma zaburzenia wzrostu. Ocenia się nie tylko pojedynczy pomiar, lecz także tempo rośnięcia, etap dojrzewania, wzrost rodziców i pozycję na siatce centylowej. Co może rzeczywiście utrudniać osiągnięcie przewidywanego wzrostu?

• niedożywienie lub restrykcyjna dieta odchudzająca,
• niedobór białka, wapnia, witaminy D, cynku albo żelaza,
• przewlekły niedobór snu i niska jakość nocnego odpoczynku,
• choroby przewlekłe, w tym celiakia i niedoczynność tarczycy,
• niedobór hormonu wzrostu lub inne zaburzenia hormonalne,
• przewlekły stres i przeciążenie organizmu,
• alkohol oraz nikotyna,
• zbyt mała aktywność fizyczna.

Na wzrost mogą wpływać także wrodzone choroby genetyczne i zaburzenia budowy układu kostnego. Ich rozpoznanie wymaga konsultacji lekarskiej, a nie samodzielnego stosowania preparatów reklamowanych jako środki na wzrost.

Genetyka a styl życia – co ma realny wpływ?

Geny w dużej mierze wyznaczają przewidywany zakres wzrostu. Niski wzrost rodziców zwiększa prawdopodobieństwo, że dziecko również będzie niższe, ale nie przesądza o wyniku. Różnice między rodzeństwem są możliwe, ponieważ na ujawnianie predyspozycji genetycznych wpływają także zdrowie, odżywianie i warunki życia.

Dieta, sen i ruch nie sprawią, że nastolatek urośnie ponad zapisany w genach potencjał. Mogą jednak ograniczyć ryzyko, że niedobory lub choroby uniemożliwią osiągnięcie przewidywanej wysokości. Szczególne znaczenie ma okres skoku pokwitaniowego, który u dziewcząt zwykle przypada wcześniej niż u chłopców.

Kiedy wzrost się zatrzymuje?

Kości długie rosną dzięki nasadom, czyli chrząstkom wzrostowym znajdującym się w ich końcowych częściach. W okresie dojrzewania nasady stopniowo kostnieją i zamykają się pod wpływem hormonów płciowych. Po zakończeniu tego procesu kości nie wydłużają się już w naturalny sposób.

U kobiet nasady kości zwykle zamykają się około 18.–20. roku życia, a u mężczyzn około 20.–22. roku życia. Są to wartości orientacyjne. Wiek zakończenia wzrostu zależy między innymi od płci, tempa dojrzewania i indywidualnych cech organizmu. Ocena wieku kostnego może pomóc lekarzowi określić, czy nastolatek ma jeszcze rezerwę wzrostową.

Preparaty reklamowane jako środki zwiększające wzrost u dorosłych nie wydłużają kości i nie mają potwierdzonego działania w tym zakresie. Ćwiczenia korekcyjne mogą poprawić postawę oraz sprawić, że sylwetka będzie wyglądała na wyższą, ale nie zmienią długości kości.

Kluczowe czynniki wpływające na wzrost

Dieta

Zbilansowane żywienie dostarcza energii i materiału potrzebnego do budowy mięśni, kości oraz hormonów. Szczególnej ostrożności wymagają restrykcyjne diety eliminacyjne i odchudzające. U nastolatka mogą prowadzić do niedoborów, zaburzeń miesiączkowania, osłabienia kości oraz spowolnienia wzrostu.

W codziennym jadłospisie powinny znajdować się warzywa, owoce, produkty zbożowe, źródła białka, zdrowe tłuszcze oraz produkty dostarczające wapnia. Słodkie napoje, fast food i wysokoprzetworzone przekąski nie powinny wypierać pełnowartościowych posiłków.

Rola składników odżywczych

Białko jest budulcem mięśni, kości i hormonów. Jego źródłem mogą być jajka, ryby, mięso, nabiał, soja, tofu, soczewica i ciecierzyca. Ogólna norma dla dzieci i młodzieży wynosi około 0,85 g na kilogram masy ciała, natomiast u intensywnie trenujących zapotrzebowanie może wzrosnąć do 1,2–1,5 g na kilogram. Taką zmianę najlepiej ustalić z dietetykiem.

Wapń i witamina D uczestniczą w mineralizacji kości. Zapotrzebowanie na wapń u nastolatków wynosi około 1300 mg dziennie, a zalecana ilość witaminy D to 600 IU na dobę. W okresie jesienno-zimowym lekarz może zalecić dawkę 800–1000 IU, zależnie od wieku, diety i stanu zdrowia.

Cynk bierze udział w syntezie hormonu wzrostu i regulacji IGF-1. Dostarczają go między innymi mięso, sery, pestki dyni, orzechy i kasza gryczana. Żelazo odpowiada za transport tlenu, a jego niedobór może prowadzić do anemii, osłabienia i wolniejszego wzrostu. Na niedobór tego pierwiastka są szczególnie narażone dziewczęta po rozpoczęciu miesiączkowania.

Suplementy nie zwiększają wzrostu zdrowego nastolatka ponad jego potencjał. Preparaty witaminowe lub mineralne mają sens wyłącznie przy potwierdzonym niedoborze albo wskazaniu lekarza.

Sen

Hormon wzrostu jest wydzielany pulsacyjnie, a jeden z największych nocnych wyrzutów następuje podczas głębokiego snu. Nastolatki w wieku 13–18 lat powinny spać około 8–10 godzin na dobę. Regularne godziny zasypiania, zaciemniona sypialnia i ograniczenie ekranów przed snem pomagają utrzymać lepszą jakość odpoczynku.

Największy wyrzut hormonu wzrostu następuje w pierwszej fazie głębokiego snu, około 60–90 minut po zaśnięciu. Dlatego regularny, nieprzerwany sen jest niezbędny dla prawidłowego rozwoju.

Przewlekłe skracanie snu może zaburzać rytm wydzielania GH. Samo odespanie jednej nocy nie wyrównuje skutków stałego niedosypiania. Znaczenie ma powtarzalny, spokojny odpoczynek przez całą noc.

Aktywność fizyczna

Ruch wspiera rozwój mięśni, mineralizację kości i ogólną kondycję. Bieganie, taniec, gimnastyka, koszykówka, siatkówka, tenis oraz ćwiczenia siłowe prowadzone pod nadzorem mogą być częścią zdrowego planu aktywności. Sam trening nie wydłuży kości ponad możliwości organizmu.

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca dzieciom i nastolatkom średnio co najmniej 60 minut aktywności dziennie. Ćwiczenia powinny być dopasowane do wieku, sprawności i stanu zdrowia. Nadmierne obciążenia połączone z niedożywieniem mogą przynieść odwrotny efekt.

Wpływ używek

Alkohol i nikotyna bezpośrednio zaburzają wydzielanie hormonu wzrostu oraz procesy regeneracyjne organizmu. Alkohol pogarsza strukturę snu, w tym fazę głęboką, w której uwalniana jest znaczna część GH. Nikotyna wpływa niekorzystnie na krążenie, mineralizację kości i odnowę tkanek.

Ryzyko dotyczy także produktów zawierających nikotynę w innej formie, takich jak e-papierosy. Nie są one obojętne dla rozwijającego się organizmu. W okresie dojrzewania należy unikać również przewlekłego narażenia na dym tytoniowy.

Kiedy należy udać się do lekarza?

Diagnostyka

Jeśli nastolatek znajduje się poniżej 3. centyla na siatce centylowej, potrzebna jest konsultacja pediatryczna, a często także wizyta u endokrynologa dziecięcego. Lekarz ocenia wcześniejsze pomiary, tempo wzrostu, masę ciała, etap dojrzewania i wzrost rodziców.

Celem diagnostyki jest wykluczenie między innymi celiakii, niedoczynności tarczycy oraz niedoboru hormonu wzrostu. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić badania krwi, oznaczenie TSH, hormonów tarczycy, IGF-1, morfologii i zapasów żelaza. Czasem wykonuje się także badanie wieku kostnego.

Niepokój powinno wzbudzić również nagłe zwolnienie tempa wzrostu, wyraźne oddalanie się od dotychczasowego kanału centylowego, utrata masy ciała, przewlekłe bóle brzucha, biegunki, nadmierne zmęczenie lub opóźnione dojrzewanie. W takich sytuacjach sama zmiana jadłospisu nie zastąpi oceny medycznej.