Zarówno jak i – czy stawiać przecinek? Zasady interpunkcji

Przed „jak i” stawiamy przecinek, gdy wyrażenie tworzy parę „zarówno…, jak i…”. Nie używamy go natomiast wtedy, gdy „jak i” oznacza po prostu „oraz”. Sprawdź, jak rozpoznać oba schematy i uniknąć błędów w zdaniach.

Zarówno…, jak i… – kiedy przecinek jest obowiązkowy?

„Zarówno…, jak i…” to spójnik złożony, nazywany także skorelowanym lub podwojonym. Łączy dwa równorzędne składniki zdania albo całe zdania, które odnoszą się do tego samego tematu. Jeśli w wypowiedzi pojawia się pierwszy człon „zarówno”, drugi człon „jak i” musi zostać zachowany.

Przecinek stawiamy przed wyrazem „jak”, a nie przed „zarówno”. Taki zapis porządkuje dwuczłonowe wyliczenie i pokazuje, że oba elementy mają podobną rangę. Poprawne będą zdania: „Oferta obejmuje zarówno szkolenia, jak i konsultacje” oraz „Zarówno uczniowie, jak i nauczyciele poparli zmianę”.

W konstrukcji „zarówno…, jak i…” przecinek przed „jak” jest stałym elementem zapisu. Nie należy pomijać drugiego członu spójnika.

Dlaczego nie można pominąć „zarówno”?

Forma „jak i” nie zastępuje samodzielnie całej konstrukcji korelacyjnej. Zdanie „W spotkaniu uczestniczyli pracownicy jak i kierownicy” może być użyte jako zwykłe połączenie równorzędnych składników, ale nie tworzy wtedy pary „zarówno…, jak i…”. Jeśli autor chce zastosować spójnik skorelowany, powinien napisać: „W spotkaniu uczestniczyli zarówno pracownicy, jak i kierownicy”.

Regułę tę opisuje między innymi Nowy słownik poprawnej polszczyzny pod redakcją Andrzeja Markowskiego, wydany w Warszawie w 2000 roku. Spójniki skorelowane występują w postaci nieciągłej, dlatego ich członów nie powinno się dowolnie usuwać.

„Jak i” jako „oraz” – kiedy przecinka nie ma?

Nie każde „jak i” rozpoczyna konstrukcję „zarówno…, jak i…”. Czasem pełni funkcję podobną do „oraz” lub „a także” i łączy dwa równorzędne wyrazy albo grupy wyrazów. W takim użyciu przecinka przed „jak i” nie stawiamy.

Poprawne są przykłady: „Analizowaliśmy teorię jak i praktykę” oraz „Program obejmuje laboratoria jak i projekty”. W staranniejszym stylu częściej wybiera się jednak spójnik „oraz”: „Analizowaliśmy teorię oraz praktykę”. Samo zastąpienie „jak i” słowem „oraz” pomaga sprawdzić funkcję wyrażenia.

Jak odróżnić konstrukcję korelacyjną od zwykłego połączenia?

Najpierw sprawdź, czy przed pierwszym składnikiem stoi „zarówno”. Jeśli tak, przecinek przed „jak i” jest wymagany. Gdy tego wyrazu nie ma, zastanów się, czy „jak i” można zastąpić słowem „oraz” bez zmiany sensu.

Znaczenie ma również budowa zdania. W parze korelacyjnej oba człony są wyraźnie zestawione: „Zarówno małe firmy, jak i duże przedsiębiorstwa korzystają z programu”. Przy zwykłym połączeniu mamy tylko wyliczenie: „Biblioteka kupiła książki jak i czasopisma”. W drugim przykładzie lepiej stylistycznie brzmi wersja z „oraz”, ale przecinek nadal nie jest potrzebny.

„Tak jak i” – inna reguła

Wyrażenie „tak jak i” tworzy konstrukcję porównawczą, a nie parę „zarówno…, jak i…”. W prostym porównaniu przecinka zazwyczaj nie stawiamy: „Tak jak i w ubiegłym roku nie zmieniamy harmonogramu”. Podobnie zapisujemy: „Jest równie dobry z matematyki jak i z fizyki”.

Przecinek może pojawić się wtedy, gdy porównanie ma charakter silnie paralelny, wprowadza zdanie składowe albo zostało użyte jako wtrącenie. O zapisie decyduje wtedy składnia i intonacja, nie samo wystąpienie słowa „jak”.

Wtrącenie z „jak i”

Wtrącenie można usunąć bez naruszenia podstawowego sensu wypowiedzi. Jeśli fragment po „jak i” ma taki charakter, trzeba wydzielić go przecinkami z obu stron: „Kierownik, jak i pozostali członkowie zespołu, zaakceptował plan”. W tym zdaniu „jak i pozostali członkowie zespołu” pełni funkcję dopowiedzenia.

Nie należy mylić takiego zapisu z konstrukcją „zarówno…, jak i…”. W zdaniu „Zarówno kierownik, jak i członkowie zespołu zaakceptowali plan” przecinek znajduje się tylko przed drugim członem, ponieważ nie wydzielamy wtrącenia.

Jak uzgodnić orzeczenie przy „zarówno…, jak i…”?

Konstrukcja ta może tworzyć podmiot szeregowy, czyli podmiot złożony z kilku równorzędnych członów. Forma orzeczenia zależy wtedy od rodzaju tych składników i ich miejsca w zdaniu. Przy rzeczownikach oznaczających osoby zwykle stosujemy liczbę mnogą: „Zarówno Anna, jak i Piotr przyszli na spotkanie”.

Rzeczowniki abstrakcyjne mogą przyjąć orzeczenie w liczbie pojedynczej, zwłaszcza gdy oznaczają pojęcia traktowane jako jedna ocena lub cecha: „Zarówno lenistwo, jak i nadgorliwość jest wadą”. Taki szyk i uzgodnienie są dopuszczalne w normie opisanej w słownikach poprawnościowych.

Jeżeli podmiot występuje po orzeczeniu, czasownik często uzgadnia się z najbliższym składnikiem: „Wadą jest zarówno lenistwo, jak i nadgorliwość”. Przy osobach naturalniej brzmi liczba mnoga: „Przyszli zarówno Jan, jak i Marek”.

Jakich błędów unikać?

Najczęstsza pomyłka polega na zapisaniu „zarówno” bez drugiego członu albo na pominięciu przecinka. Błędne jest zdanie „Zarówno pan Adam i jego kolega złożą wyjaśnienia”. Poprawna wersja brzmi: „Zarówno pan Adam, jak i jego kolega złożą wyjaśnienia”.

Nie używaj też samego „zarówno” w znaczeniu „jednakowo”, „tak samo” lub „równie”. Zdanie „Kochał obie córki zarówno” należy zastąpić formą „Kochał obie córki równie mocno” albo „Kochał obie córki tak samo”.

Przydatny test składa się z czterech pytań:

• Czy przed pierwszym członem znajduje się „zarówno”?
• Czy „jak i” można zastąpić słowem „oraz”?
• Czy fragment po „jak i” jest wtrąceniem?
• Czy całe wyrażenie tworzy proste porównanie „tak jak i”?

Odpowiedzi pozwalają właściwie dobrać znak. W parze „zarówno…, jak i…” przecinek jest wymagany, przy zwykłym znaczeniu „oraz” pozostaje zbędny, a we wtrąceniu trzeba wydzielić cały fragment z obu stron.