Oddziałuje czy oddziaływuje – jak poprawnie pisać?

Poprawna forma to „oddziałuje”, a także – rzadziej i bardziej książkowo – „oddziaływa”. Zapis „oddziaływuje” jest błędem wynikającym z połączenia dwóch prawidłowych wariantów. Sprawdź, jak odmieniać ten czasownik i jak używać go w zdaniach.

Oddziałuje czy oddziaływuje – która forma jest poprawna?

Poprawnie mówimy i piszemy: oddziałuje. Jest to forma czasu teraźniejszego od bezokolicznika „oddziaływać”. Czasownik oznacza wywieranie wpływu na kogoś lub na coś, powodowanie określonych zmian albo skłanianie do konkretnego zachowania.

Wariant „oddziaływuje” uznaje się za niepoprawny. Choć można go spotkać w wypowiedziach potocznych, tekstach internetowych, a nawet w niektórych publikacjach, nie należy używać go w starannej polszczyźnie. Forma powstała przez skrzyżowanie dwóch poprawnych odmian: „oddziałuje” i „oddziaływa”.

Najbezpieczniejszy wariant we współczesnej polszczyźnie to „oddziałuje”. Poprawna, lecz rzadsza forma „oddziaływa” ma charakter książkowy.

Dlaczego „oddziaływuje” jest błędem?

Bezokolicznik „oddziaływać” może sugerować, że spółgłoska „w” powinna pozostać w każdej formie odmiany. Tak jednak nie jest. W czasie teraźniejszym funkcjonują dwa wzorce: „oddziałuje” oraz „oddziaływa”. Nie wolno ich łączyć w jeden wyraz.

Właśnie takie połączenie nazywa się kontaminacją. Błędna forma brzmi dla wielu osób naturalnie, ponieważ zachowuje część bezokolicznika i jednocześnie przypomina poprawną końcówkę „-uje”. Podobny mechanizm widać w wyrazie „przekonywuje”, który również powstał ze skrzyżowania form „przekonuje” i „przekonywa”.

Jak zapamiętać poprawny zapis?

Najprościej przyjąć, że w neutralnej wypowiedzi wybieramy formę „oddziałuje”. Jeśli chcemy użyć wariantu książkowego, piszemy „oddziaływa”. Wariant z cząstką „-ywuje” należy odrzucić, mimo że bywa często słyszany.

Co znaczy „oddziaływać”?

„Oddziaływać” to czasownik nieprzechodni niedokonany. Łączy się z przyimkiem „na”, dlatego mówimy: oddziaływać na kogoś lub na coś. Można oddziaływać na człowieka, jego wyobraźnię, samopoczucie, organizm, układ nerwowy, rynek albo środowisko.

Znaczenie zależy od kontekstu. Reklama może oddziaływać na odbiorców, temperatura na rośliny, a pole magnetyczne na ciało fizyczne. W języku naukowym czasownik może także opisywać wywoływanie reakcji chemicznej lub wzajemne działanie substancji.

Przykłady poprawnych zdań

W praktyce poprawna konstrukcja wygląda tak:

• Ocieplenie klimatu negatywnie oddziałuje na wiele gatunków roślin i zwierząt.
• Muzyka oddziałuje na wszystkie zmysły człowieka.
• Pogoda często oddziałuje na nasze samopoczucie.
• Substancje chemiczne oddziałują na siebie w określonych warunkach.
• Reklama może pozytywnie albo negatywnie oddziaływać na dzieci.

W zdaniach z liczbą mnogą stosujemy formę „oddziałują”. Przykład brzmi: „Ciała fizyczne oddziałują na siebie magnetycznie, elektrostatycznie lub grawitacyjnie”. Możliwy jest także wariant książkowy „oddziaływają”, choć współcześnie występuje znacznie rzadziej.

Jak odmieniać czasownik „oddziaływać”?

Najczęściej używany wzorzec odmiany opiera się na formach „oddziałuję”, „oddziałujesz” i „oddziałuje”. W niektórych słownikach odnotowuje się również rzadszą odmianę „oddziaływam”, „oddziaływasz” i „oddziaływa”. Oba szeregi wiążą się z tym samym bezokolicznikiem, lecz pierwszy jest neutralny, a drugi ma odcień książkowy.

W czasie przeszłym zachowujemy podstawę „oddziaływa-”: „oddziaływał”, „oddziaływała”, „oddziaływali”. Poprawna jest też forma bezosobowa „oddziaływano”, na przykład: „Na uczestników oddziaływano za pomocą odpowiednio dobranych bodźców”.

Imiesłowy i rzeczownik odczasownikowy

Od czasownika tworzymy rzeczownik oddziaływanie. Poprawne są także dwa szeregi imiesłowów: „oddziałując” i „oddziaływając”, a także „oddziałujący” i „oddziaływający”. Nie należy tworzyć form „oddziaływujący” ani „oddziaływując”, ponieważ zawierają ten sam błąd co „oddziaływuje”.

Przykłady poprawnych użyć to: „czynnik oddziałujący na organizm”, „reklama oddziaływająca na wyobraźnię” oraz „analizowano oddziaływanie temperatury na materiał”. W piśmie urzędowym, szkolnym i naukowym najlepiej wybierać warianty częstsze: „oddziałuje”, „oddziałujący” i „oddziałując”.

Skąd czerpać potwierdzenie poprawności?

Formy czasownika opisują słowniki języka polskiego i opracowania gramatyczne. Hasło „oddziaływać” odnotowuje między innymi Wielki słownik ortograficzny PWN oraz „Słownik gramatyczny języka polskiego” w wydaniu online z 2020 roku. Formy „oddziałuje” i „oddziaływa” są tam traktowane jako poprawne, natomiast „oddziaływuje” jako błędne.

Podobne informacje zawiera „Słownik ortograficzny – rejestr wyrazów występujących w języku polskim” wydawnictwa Muza SA, publikowany w latach 2001, 2005 i 2006. Gdy pojawia się wątpliwość, wystarczy sprawdzić bezokolicznik oraz odmianę podaną przy haśle. W tym przypadku właściwy wybór jest prosty: „oddziałuje” albo, w stylu książkowym, „oddziaływa”.