Instruktaż przygotowuje się przez określenie celu, opisanie kolejnych czynności, wskazanie zagrożeń oraz sprawdzenie, czy uczestnik potrafi bezpiecznie wykonać pracę. W szkoleniu BHP trzeba połączyć wyjaśnienia teoretyczne z pokazem i samodzielnym ćwiczeniem. Sprawdź, jak zaplanować go krok po kroku oraz kiedy użyć formy „instruktaż”, a kiedy „instruktarz”.
Instruktaż czy instruktarz – którą formę wybrać?
W codziennym języku poprawna i zdecydowanie częstsza jest forma instruktaż. Oznacza udzielanie instrukcji, wskazówek lub objaśnień, na przykład dotyczących obsługi urządzenia albo wykonywania obowiązków na stanowisku pracy.
Wyraz „instruktarz” również występuje w słownikach, lecz ma inne znaczenie. To dawne określenie zbioru przepisów lub instrukcji, szczególnie o charakterze skarbowym. Współcześnie spotyka się je rzadko, głównie w tekstach historycznych.
Instruktaż oznacza przekazywanie wskazówek, natomiast instruktarz jest przestarzałym określeniem zbioru przepisów, zwłaszcza skarbowych.
Zdanie „Pracownik odbył instruktaż stanowiskowy” zapisujemy przez „ż”. Tak samo napiszemy: „karta szkolenia potwierdza odbycie instruktażu”. Forma „instruktarz” nie pasuje do współczesnego szkolenia BHP.
Co obejmuje instruktaż stanowiskowy?
Instruktaż stanowiskowy jest częścią szkolenia wstępnego BHP. Pracownik powinien odbyć go przed dopuszczeniem do pracy na konkretnym stanowisku. Szkolenie dotyczy obowiązków, organizacji pracy, zagrożeń oraz metod ochrony przed wypadkiem i szkodliwymi czynnikami.
Podstawę prawną obowiązku szkoleń stanowi Kodeks Pracy. Szczegółowy program instruktażu ogólnego określa Rozporządzenie MGiP z 27 lipca 2004, którego aktualny tekst jednolity wskazano w Dz.U. z 2024 r. poz. 1327. Regulacje wydane przez Ministerstwo Gospodarki i Pracy określają między innymi zakres tematyczny szkolenia BHP.
Instruktaż stanowiskowy przeprowadza się nie tylko wobec osoby nowo zatrudnionej. Obejmuje także pracownika przeniesionego na inne stanowisko, stażystę, ucznia oraz studenta odbywającego praktykę. Szkolenie trzeba powtórzyć, gdy zmienią się warunki techniczne, organizacja pracy, stosowane maszyny, narzędzia, substancje albo proces technologiczny.
Instruktaż ogólny a stanowiskowy
Instruktaż ogólny trwa 3 godziny lekcyjne i dotyczy zasad wspólnych dla pracowników. Omawia przepisy BHP, prawa i obowiązki stron, pierwszą pomoc, ewakuację, ochronę przeciwpożarową oraz podstawowe zagrożenia w zakładzie.
Druga część ma charakter szczegółowy. Standardowy instruktaż stanowiskowy trwa minimum 8 godzin lekcyjnych, lecz dla stanowisk administracyjno-biurowych można go skrócić maksymalnie do 2 godzin. Jeśli praca jest złożona lub wiąże się z większym ryzykiem, czas szkolenia może być dłuższy.
| Rodzaj szkolenia | Zakres | Minimalny czas |
| Instruktaż ogólny | Przepisy BHP, pierwsza pomoc, ewakuacja i ochrona przeciwpożarowa | 3 godziny lekcyjne |
| Instruktaż stanowiskowy | Obowiązki, zagrożenia i bezpieczna organizacja pracy | 8 godzin lekcyjnych |
| Stanowisko administracyjno-biurowe | Zakres dopasowany do pracy biurowej | Maksymalnie 2 godziny lekcyjne |
Jak przygotować instruktaż krok po kroku?
Przygotowanie zaczyna się od analizy konkretnego stanowiska, a nie od skopiowania ogólnego wzoru. Trzeba ustalić, jakie czynności wykonuje pracownik, z jakich urządzeń korzysta i z jakimi zagrożeniami zetknie się podczas typowego dnia pracy.
Plan powinien obejmować następujące elementy:
- cel i zakres szkolenia,
- opis stanowiska oraz wykonywanych zadań,
- wykaz czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych,
- zasady korzystania z maszyn, narzędzi i środków ochrony indywidualnej,
- postępowanie w razie awarii, wypadku lub pożaru,
- sposób sprawdzenia wiedzy i umiejętności pracownika.
Rozmowa wstępna
Pierwszy etap stanowi rozmowa z pracownikiem. Instruktor wyjaśnia, na czym polega praca, jakie czynności wykonuje się w określonej kolejności oraz czego nie wolno robić. W tym momencie należy omówić także odzież roboczą, obuwie, środki ochrony indywidualnej i zasady poruszania się po zakładzie.
Rozmowa powinna uwzględniać realne warunki. Innych informacji potrzebuje operator maszyny, innych magazynier, a jeszcze innych osoba pracująca przy komputerze. Czy sam opis zagrożeń wystarczy? Nie, ponieważ pracownik musi również zobaczyć prawidłowy sposób działania.
Pokaz wykonywania pracy
Instruktor prezentuje cały proces przy stanowisku pracy i komentuje poszczególne czynności. Pokazuje uruchamianie urządzeń, ustawienie ciała, transport materiałów, użycie osłon oraz reakcję na nietypową sytuację. W razie pracy z maszyną omawia też wyłącznik awaryjny, strefy niebezpieczne i zakaz usuwania zabezpieczeń.
Pokaz powinien przebiegać w normalnym tempie, ale bez pomijania trudniejszych fragmentów. Krótkie pytania w trakcie szkolenia pomagają sprawdzić, czy uczestnik rozumie przyczynę stosowania danej zasady.
Ćwiczenie pod nadzorem
Po demonstracji pracownik sam wykonuje zadanie. Instruktor obserwuje jego ruchy, reaguje na błędy i wyjaśnia, jak je skorygować. Następnie zatrudniona osoba powtarza czynność, aż wykona ją prawidłowo i bezpiecznie.
Ostatni etap to samodzielna praca pod nadzorem oraz ocena wykonania. Nie chodzi wyłącznie o zapamiętanie przepisów. Pracownik powinien umieć zastosować je przy rzeczywistym stanowisku, także w sytuacji awaryjnej.
Kto może przeprowadzić instruktaż stanowiskowy?
Za organizację szkolenia odpowiada pracodawca. Może przeprowadzić je osobiście albo powierzyć zadanie wyznaczonemu pracownikowi. Osoba prowadząca musi znać dane stanowisko, mieć wymagane kwalifikacje zawodowe i doświadczenie oraz być przygotowana do prowadzenia instruktażu stanowiskowego.
Najczęściej szkolenie prowadzi bezpośredni przełożony lub kierownik, który zna przebieg pracy i występujące zagrożenia. Nie wystarczy jednak sama znajomość obowiązków. Instruktor powinien potrafić jasno przekazać informacje, pokazać czynności i ocenić ich wykonanie.
Pracownik wykonujący obowiązki na kilku stanowiskach musi odbyć instruktaż stanowiskowy dla każdego z nich.
Jak udokumentować przeprowadzenie szkolenia?
Instruktaż odbywa się w godzinach pracy i na stanowisku, którego dotyczy. Po zakończeniu szkolenia pracownik potwierdza na piśmie udział w instruktażu ogólnym i stanowiskowym. Dokumenty przechowuje się w aktach osobowych.
Podstawowym dokumentem jest karta szkolenia wstępnego. Powinna zawierać dane pracownika, rodzaj szkolenia, daty, podpisy oraz informacje o osobie prowadzącej. Wynik egzaminu ze szkolenia okresowego także należy zachować w dokumentacji pracowniczej.
Szkolenie wstępne zachowuje ważność maksymalnie przez rok. W tym czasie pracownik przechodzi szkolenie okresowe, którego ważność wynosi od 1 do 5 lat, zależnie od rodzaju wykonywanej pracy i poziomu zagrożeń. Samo potwierdzenie podpisem nie zastępuje rzetelnego pokazu, ćwiczeń i oceny przy stanowisku.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Która forma jest poprawna: instruktaż czy instruktarz?
Poprawna i powszechnie używana jest forma „instruktaż” oznaczająca udzielanie wskazówek. „Instruktarz” to rzadkie, historyczne określenie zbioru przepisów, głównie skarbowych.
Kiedy pracownik powinien odbyć instruktaż stanowiskowy?
Instruktaż stanowiskowy trzeba przeprowadzić przed dopuszczeniem do pracy na danym stanowisku. Należy go także powtórzyć po zmianach warunków pracy lub przy przeniesieniu na inne stanowisko.
Co obejmuje program instruktażu stanowiskowego?
Szkolenie obejmuje obowiązki, organizację pracy, zagrożenia oraz metody ochrony przed wypadkami i czynnikami szkodliwymi. Plan powinien też wskazywać sposoby postępowania w awarii oraz sposób sprawdzenia umiejętności.
Ile trwa instruktaż ogólny i stanowiskowy?
Instruktaż ogólny trwa 3 godziny lekcyjne, a standardowy instruktaż stanowiskowy minimum 8 godzin lekcyjnych. Dla stanowisk biurowych można go skrócić maksymalnie do 2 godzin, a przy większym ryzyku czas może być dłuższy.
Jak należy przygotować instruktaż krok po kroku?
Trzeba przeanalizować konkretne stanowisko, opisać zadania i zagrożenia oraz opracować cel, zakres i sposób weryfikacji umiejętności. Plan powinien zawierać też zasady korzystania z maszyn i środków ochrony oraz postępowanie w sytuacjach awaryjnych.
Jak przebiega szkolenie praktyczne podczas instruktażu?
Najpierw prowadzący omawia pracę i pokazuje jej wykonanie z komentarzem, a potem pracownik ćwiczy pod nadzorem instruktora. Instruktor koryguje błędy aż do uzyskania bezpiecznego i prawidłowego wykonania zadania.
Kto może prowadzić instruktaż stanowiskowy i jak to udokumentować?
Za organizację odpowiada pracodawca, a szkolenie może prowadzić on sam lub wyznaczona osoba z odpowiednią wiedzą i umiejętnościami. Przeprowadzenie potwierdza się wpisem do karty szkolenia wstępnego i podpisem pracownika, a dokumenty przechowuje w aktach osobowych.
