Cudzysłów w cudzysłowie – jak poprawnie go stosować?

W cytacie umieszczonym w cudzysłowie apostrofowym stosuj cudzysłów niemiecki: „Powiedział: »Przyjdę jutro«”. Cudzysłów francuski także jest dopuszczalny, choć używa się go rzadziej. Sprawdź, jak zapisywać zagnieżdżone cytaty, znaki interpunkcyjne oraz poprawną formę „w cudzysłowie”.

Jak zapisać cudzysłów w cudzysłowie?

Podstawowy cytat ujmujemy w polski cudzysłów apostrofowy „ ”. Gdy wewnątrz przytoczenia pojawia się kolejny cytat, tytuł albo wyrażenie wymagające wyróżnienia, nie powtarzamy tego samego znaku. W jego miejsce wstawiamy cudzysłów ostrokątny drugiego stopnia.

Najczęściej wybiera się cudzysłów niemiecki, czyli » «. Jego ostrza są skierowane do środka, dlatego łatwo odróżnić go od znaków otaczających cały cytat. Poprawny zapis wygląda tak: „W notatce znalazło się zdanie: »Spotkanie odbędzie się w piątek«”.

W polskiej typografii cytat główny zapisuje się jako „…”, a cytat wewnętrzny jako »…«. Między znakami różnych poziomów nie wstawia się spacji.

Cudzysłów niemiecki

Cudzysłów niemiecki pełni funkcję cudzysłowu drugiego stopnia. Stosuje się go wewnątrz polskiego cudzysłowu apostrofowego, zwłaszcza przy cytowaniu cudzej wypowiedzi lub tytułu czasopisma: „Przeczytałem w »Tygodniku Powszechnym«, że decyzja została zmieniona”.

Cudzysłów francuski

Drugą dopuszczalną formą jest cudzysłów francuski « ». Oba warianty należą do cudzysłowów ostrokątnych, lecz francuski częściej występuje w słownikach i publikacjach naukowych przy objaśnianiu znaczeń. Można go użyć także w cytacie zagnieżdżonym: „Autor napisał: «To pojęcie ma inne znaczenie»”.

W zwykłym tekście polskojęzycznym bezpieczniejszy będzie wariant niemiecki, ponieważ właśnie on jest najczęściej zalecany do cytatu drugiego stopnia. W jednej publikacji należy zachować jednolity sposób zapisu.

Jakich znaków nie stosować?

Proste znaki “ ” są cudzysłowem amerykańskim. W polskiej typografii nie zastępują cudzysłowu apostrofowego, nawet jeśli wiele edytorów lub stron internetowych wstawia je automatycznie. Podobnie błędnym zapisem są podwojone znaki mniejszości i większości: <<tekst>> albo >>tekst<<.

Nie należy też używać cudzysłowu definicyjnego ‘ ’ lub ‛ ’ jako zwykłego cudzysłowu wewnętrznego. Służy on do wyodrębniania definicji znaczeniowych w pracach filologicznych i słownikach. Dopuszcza się go jako cudzysłów trzeciego stopnia, lecz takie zagnieżdżenie pojawia się bardzo rzadko.

Gdzie postawić kropkę i pytajnik?

Końcową kropkę stawiamy po zamykającym cudzysłowie, jeśli należy ona do całego zdania, a nie do cytowanego fragmentu. Poprawny zapis brzmi: Odpowiedź była krótka: „Nie przyjdę”.

Inaczej postępujemy ze znakiem zapytania. Gdy pytanie znajduje się wewnątrz cytatu, pytajnik pozostaje przed cudzysłowem: „Czy jutro wyjeżdżasz?”. Jeżeli natomiast pytanie dotyczy całego zdania, znak zapytania umieszczamy za cudzysłowem: Czy naprawdę powiedział, że „nie ma czasu”?

Możliwe jest także wystąpienie obu sytuacji naraz: Czy usłyszałeś pytanie „Przyjedziesz w sobotę?”? Pierwszy pytajnik należy do cytowanej wypowiedzi, drugi zamyka całe zdanie.

Wielokropek w cytacie

Wielokropek sygnalizujący urwanie cytatu znajduje się po cudzysłowie: „Nie wiem, co mam powiedzieć”… Inaczej wygląda skrót oznaczony wielokropkiem w nawiasie kwadratowym. Zapis […] umieszczamy wewnątrz cytatu: „Autor zaznaczył, że decyzja była trudna […]”.

Jak poprawnie odmieniać słowo „cudzysłów”?

Poprawna forma brzmi w cudzysłowie, nie „w cudzysłowiu”. Rzeczownik ten odmienia się podobnie jak „rów”: mówimy „w rowie”, więc także „w cudzysłowie”. Błędna forma może wynikać z podobieństwa do rzeczowników „przysłowie” i „pustosłowie”, ale mają one inną budowę gramatyczną.

W liczbie pojedynczej poprawna odmiana wygląda następująco:

• mianownik: cudzysłów,
• dopełniacz: cudzysłowu,
• celownik: cudzysłowowi,
• biernik: cudzysłów,
• narzędnik: cudzysłowem,
• miejscownik: cudzysłowie.

W liczbie mnogiej używamy form „cudzysłowy”, „cudzysłowów”, „cudzysłowom”, „cudzysłowami” oraz „cudzysłowach”. Przykłady: „W tekście zabrakło cudzysłowu”, „Tytuły zapisano w cudzysłowach”, „Nie mieszaj różnych cudzysłowów w jednej publikacji”.

Jak wstawić polski cudzysłów na klawiaturze?

Nie każdy program automatycznie zamienia znaki proste na typograficzne. W systemie Windows można użyć klawiatury numerycznej i lewego klawisza Alt. Kod Alt+0132 wstawia otwierający cudzysłów „, a Alt+0148 – znak zamykający ”.

Przy wpisywaniu kodów Num Lock musi być włączony. Cudzysłów stawiamy bezpośrednio przy wyrazie, bez spacji: „cudzysłów”, a nie „ cudzysłów ”. W razie problemów można skorzystać z tablicy znaków albo funkcji symboli dostępnej w edytorze.

Skąd pochodzi nazwa?

Termin „cudzysłów” wprowadził pod koniec XVIII wieku Onufry Kopczyński, pijar, poeta, pedagog i językoznawca. Uporządkował polską terminologię gramatyczną w „Gramatyce dla szkół narodowych”, przygotowanej na polecenie Komisji Edukacji Narodowej.

Współczesne zasady zagnieżdżania cytatów opisują słowniki ortograficzne i interpunkcyjne. Norma PN-83/P-55366 z 1983 roku została wycofana 15 sierpnia 2014 roku, dlatego przy wątpliwościach należy kierować się aktualnymi opracowaniami językowymi.