Patrzałam czy patrzyłam – jak poprawnie mówić?

Poprawne są obie formy: „patrzałam” i „patrzyłam”. W polszczyźnie ogólnej częściej wybiera się jednak „patrzyłam”, zwłaszcza w piśmie oraz oficjalnej wypowiedzi. Forma „patrzałam” ma charakter potoczny lub regionalny, choć nie jest całkowicie błędna. Sprawdź, skąd bierze się ta różnica i jak odmieniać czasowniki „patrzeć” oraz „patrzyć”.

Patrzałam czy patrzyłam – która forma jest poprawna?

Forma „patrzyłam” pochodzi od bezokolicznika „patrzyć”, natomiast „patrzałam” wywodzi się od czasownika „patrzeć”. Oba bezokoliczniki są notowane w słownikach języka polskiego i uznawane za poprawne.

Różnica dotyczy przede wszystkim częstotliwości oraz stylu. „Patrzyłam” należy do polszczyzny ogólnej i brzmi naturalnie zarówno w rozmowie, jak i w tekście. „Patrzałam” można spotkać w mowie codziennej, w niektórych regionach Polski oraz w literaturze.

Dlatego zdanie „Wczoraj patrzyłam przez okno” jest najlepszym wyborem w neutralnej wypowiedzi. Zdanie „Wczoraj patrzałam przez okno” również ma podstawę w systemie języka, lecz może zostać odebrane jako potoczne albo regionalne.

Dlaczego istnieją dwa czasowniki?

„Patrzyć” jest formą starszą. Według ustaleń Andrzeja Bańkowskiego czasownik ten ma pochodzenie czeskie i mógł szerzyć się w polszczyźnie wraz z dawnymi przekładami Biblii. Z czasem zadomowił się w języku, a jego znaczenie objęło kierowanie wzroku, obserwowanie oraz ocenianie czegoś.

Forma „patrzeć” pojawiła się później, prawdopodobnie jako innowacja związana z dialektami północno-wschodnimi. Utrwaliła się między innymi dzięki twórczości pisarzy, takich jak Eliza Orzeszkowa, Adolf Dygasiński czy Franciszek Zabłocki.

Współczesna polszczyzna rozdzieliła jednak częstotliwość obu wariantów. Bezokolicznik „patrzeć” występuje mniej więcej dwadzieścia razy częściej niż „patrzyć”. Przy odmianie czasu przeszłego sytuacja się odwraca: częściej mówimy „patrzyłam” niż „patrzałam”.

„Patrzeć” i „patrzyć” są poprawnymi bezokolicznikami, ale w czasie przeszłym dominują formy „patrzyłam”, „patrzyłem” i „patrzyliśmy”.

Jak odmieniać „patrzeć” i „patrzyć”?

Różnica między tymi czasownikami staje się widoczna przede wszystkim w czasie przeszłym. Od „patrzeć” tworzymy formy z cząstką „-a-”, a od „patrzyć” – z cząstką „-y-”. Oba zestawy są gramatycznie możliwe, choć nie cieszą się taką samą popularnością.

Odmiana czasownika „patrzeć”

W rodzaju żeńskim powiemy: „patrzałam”, „patrzałaś”, „patrzała”, „patrzałyśmy”, „patrzałyście” oraz „patrzały”. W rodzaju męskim występują formy „patrzałem”, „patrzałeś”, „patrzał”, „patrzeliśmy”, „patrzeliście” i „patrzeli”.

Ten wariant nie narusza zasad gramatyki. W tekście urzędowym, szkolnym lub zawodowym może jednak brzmieć mniej neutralnie niż formy utworzone od „patrzyć”.

Odmiana czasownika „patrzyć”

Od tego bezokolicznika pochodzą formy „patrzyłam”, „patrzyłaś”, „patrzyła”, „patrzyłyśmy”, „patrzyłyście” i „patrzyły”. W rodzaju męskim używamy wyrazów „patrzyłem”, „patrzyłeś”, „patrzył”, „patrzyliśmy”, „patrzyliście” oraz „patrzyli”.

Właśnie ten zestaw jest dziś częstszy w czasie przeszłym. Jeśli zależy Ci na neutralnym stylu, wybierz zdanie „Patrzyłam na morze” zamiast „Patrzałam na morze”.

Kiedy używać formy „patrzyłam”?

„Patrzyłam” sprawdzi się w każdej standardowej sytuacji. Możesz użyć jej w wiadomości, wypracowaniu, artykule, podaniu, prezentacji oraz podczas oficjalnej rozmowy. Nie wzbudza stylistycznych wątpliwości.

Przykłady:

• Wczoraj długo patrzyłam w gwiazdy.
• Patrzyłam na niego z niedowierzaniem.
• Patrzyłam, jak pociąg znika za zakrętem.
• Przez chwilę patrzyłam na mapę.

Czy „patrzałam” jest błędem?

Nie należy traktować tej formy jako całkowicie niepoprawnej. Słowniki opisują ją jako potoczną, regionalną lub rzadszą, a nie jako wyraz pozbawiony podstawy gramatycznej. Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, oznaczany skrótem NSPP, wskazuje na jej ograniczony status stylistyczny.

W luźnej rozmowie „patrzałam” może pojawić się bez problemu, szczególnie gdy tak mówi się w danym środowisku lub regionie. W piśmie lepiej zdecydować się na „patrzyłam”, ponieważ ta forma należy do bardziej rozpowszechnionego standardu.

Podobna zasada dotyczy rodzaju męskiego: „patrzyłem” jest wariantem neutralnym, a „patrzałem” ma zabarwienie potoczne. Nie chodzi więc o różnicę znaczeniową, lecz o zwyczaj językowy i ocenę stylu.

W oficjalnym tekście wybierz „patrzyłam” albo „patrzyłem”. „Patrzałam” i „patrzałem” pozostaw przede wszystkim rozmowie potocznej lub świadomej stylizacji literackiej.

Jak zachować konsekwencję w jednym tekście?

Oba warianty można stosować zamiennie pod względem znaczenia, ale dobrze nie mieszać ich bez wyraźnego powodu. Jeśli wybierasz bezokolicznik „patrzeć”, możesz utworzyć formy „patrzałam” i „patrzałem”. Przy wariancie „patrzyć” naturalną konsekwencją będą „patrzyłam” oraz „patrzyłem”.

W praktyce najłatwiej przyjąć jeden neutralny zestaw: „patrzeć” jako bezokolicznik oraz „patrzyłam”, „patrzyłem” i „patrzyliśmy” w czasie przeszłym. Tak właśnie najczęściej posługuje się tym czasownikiem współczesna polszczyzna.

W czasie przyszłym spotkamy oba warianty: „będę patrzała” i „będę patrzyła”. Pierwsza forma wynika z „patrzeć”, druga z „patrzyć”, lecz druga jest zdecydowanie częstsza w codziennym użyciu.